I. Giriş
Bu yazıda, Türk vatandaşlığının sonradan kazanılma şekillerinden olan evlenme yoluyla kazanılması incelenmektedir.
Bu kapsamda öncelikle vatandaşlık başvurusunda aranan şartlar ele alınmaktadır. Ardından yurt dışında yapılan evliliklerin Türk nüfus kütüğüne bildirilmesi ve tescili değerlendirilmektedir. Son olarak yurt içinden ve yurt dışından yapılacak başvurularda izlenecek usul ile başvuru için gerekli belgeler açıklanmaktadır.
II. Vatandaşlık İçin Başvuru Şartları
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılmasına ilişkin düzenleme 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (“TVK”) madde 16’da yer almaktadır.
“(1) Bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir. Başvuru sahiplerinde;
a) Aile birliği içinde yaşama,
b) Evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama,
c) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmama,
şartları aranır.
(2) Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi halinde birinci fıkranın (a) bendindeki şart aranmaz.
(3) Evlenme ile Türk vatandaşlığını kazanan yabancılar evlenmenin butlanına karar verilmesi halinde evlenmede iyiniyetli iseler Türk vatandaşlığını muhafaza ederler.”
İşbu maddeye göre aranan birtakım ön şartlar ve asli şartlar bulunmaktadır. Ön şart olarak Türk vatandaşı ile evli olmak ve bu evliliğin en az üç yıldan beri devam ediyor olması aranır. Bunlar dışında asli şart olarak ise aile birliği içinde yaşamak, evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmamak ve millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak aranmaktadır.
A. Türk Vatandaşı ile Evli Olmak
Öncelikle başvuran yabancı eş, bir Türk vatandaşı ile evli olmalıdır. Evliliğin Türkiye’de gerçekleşmesi şart değildir, yabancı bir ülkede yapılan geçerli bir evlilik ile de Türk vatandaşlığı kazanılabilir.
Türk vatandaşı olan eşin aslen veya sonradan vatandaşlık kazanmasının bir önemi bulunmamaktadır. Türk vatandaşı eşin sonradan vatandaşlık kazanması durumunun etkisi evlilikte geçen süre hesabında dikkate alınacak bir husus olacaktır. Bu durumda evlilikte geçen sürenin başlangıcı olarak sonradan Türk vatandaşlığının kazanıldığı tarih esas alınacaktır.
B. Evliliğin Üç Yıldan Beri Devam Ediyor Olması
Evlilik en az üç yıldan beri devam ediyorsa yabancı eş Türk vatandaşlığı için başvuruda bulunabilecektir.
Üç yıllık sürenin başlangıç tarihi bakımından, eş evlilik anında Türk vatandaşı ise resmî nikâhın gerçekleştiği tarih esas alınmaktadır.
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (“MÖHUK”) madde 13 uyarınca evliliğin maddi koşulları, tarafların her birinin evlenme anındaki millî hukuklarına tabidir. Dolayısıyla evliliğin maddi şartları bakımından evlilik sırasında Türk vatandaşı olan eş için Türk Medeni Kanunu (“TMK”) hükümlerine göre geçerli bir evlilik olup olmadığı tespit edilecektir.
Evliliğin şekline uygulanacak hukuk MÖHUK m. 13/2 uyarınca belirlenir. Buna göre evlenmenin şekli, yapıldığı ülke hukukuna tabidir. Yurt dışında yapılan evliliğin, uygulanacak hukuk uyarınca geçerli biçimde kurulmuş olması gerekir. Evlilik niteliği taşımayan fiilî birliktelikler ise TVK m. 16’da aranan üç yıllık evlilik süresinin hesabında dikkate alınmaz.
Eşlerden birinin sonradan Türk vatandaşlığını kazanması halinde ise süre şartı Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (“TVKUY”) madde 25/3’te düzenlenmektedir. Buna göre evlilikte geçen sürenin hesaplanmasında Türk vatandaşlığını kazanma tarihi esas alınır.
Madde 25/3- “Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancının eşi, sonradan Türk vatandaşlığını kazanmış ise evlilikte geçen sürenin hesaplanmasında Türk vatandaşlığını kazanma tarihi esas alınır.”
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılmasında, yabancı eşin üç yıllık evlilik süresi boyunca Türkiye’de yaşaması veya ikamet etmesi şartı aranmamaktadır. Dolayısıyla Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı eş, Türkiye’de veya yurt dışında yaşıyor olabilir. Bu bakımdan kanun koyucu, yabancının Türkiye’de ikamet etmesini değil, bir Türk vatandaşıyla belirli bir süre evli olmasını ve evlilik birliğinin devam etmesini esas almaktadır[1].
C. Aile Birliği İçinde Yaşama
Aile birliği içinde yaşama, kural olarak eşlerin birlikte yaşamasını ifade eder. Ancak zorlayıcı nedenlerle geçici olarak ayrı yaşanması bu şartı tek başına ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla şart yalnızca aynı çatı altında yaşamak anlamına gelmemekte, fiilen birlikte yaşamaktan ziyade eşlerin aile birliğini sürdürme iradesi ön plana çıkmaktadır.
Ayrıca bu şartın yerine getirildiğinin her türlü şüpheden uzak, somut bir şekilde ortaya konması gerekmektedir[2].
D. Evlilik Birliği ile Bağdaşmayacak Faaliyette Bulunmama
Evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama şartı ile kastedilen, gerçek bir evlilik ilişkisinin amacı ve niteliğiyle bağdaşmayan, ahlâka veya kanuna aykırı fiillerde bulunmama yükümlülüğüdür[3].
Bu fiiller numerus clausus olarak sayılmamıştır. Bu kapsamda hangi davranışın evlilik birliği ile bağdaşmadığının değerlendirmesi yapılırken somut olayın özelliklerine göre idarenin takdir yetkisi bulunmaktadır. Doktrinde boşanma sebebi teşkil edebilecek nitelikteki davranışların bu kapsamda değerlendirilebileceğine dair görüşler bulunmaktadır[4].
E. Millî Güvenlik ve Kamu Düzeni Bakımından Engel Teşkil Edecek Hali Bulunmama
Bu şartla devlet kendi yapısını ve toplumunu korumayı amaçlamaktadır.
Bu şartın amacı kanun gerekçesinde şu şekilde açıklanmaktadır:
“Bu şartın konulması ile milli güvenlik bakımından tehlike teşkil eden ve milli menfaatler ve ülke bütünlüğü aleyhine faaliyet gösterenlerle bu faaliyetleri destekleyenlerin, bu gibi kişi veya kuruluşlarla ilişki içerisinde bulunanların ve herhangi bir isyan, sabotaj, casusluk, silah ve uyuşturucu kaçakçılığı, evrakta sahtecilik gibi kamu düzenini bozan faaliyetlerde bulunanların Türk vatandaşlığını kazanmaları engellenmektedir.”
Bununla birlikte TVKUY m. 25/2-c uyarınca, herhangi bir suçtan dolayı yargılaması devam eden ya da hükümlü veya tutuklu olan yabancının başvurusu müracaat makamınca kabul edilmez. Bu ön şart TVK m. 16’da yer almamakta, yalnızca Yönetmelik’te düzenlenmektedir.
III. Yurt Dışında Yapılan Evliliğin Bildirimi
Bir Türk vatandaşı ile bir yabancı evliliğin yapıldığı devletin şekil kurallarına uyulmak suretiyle Türkiye dışında da evlenebilir[5]. Evlilik akdinin yurt dışında gerçekleşmesi hâlinde tarafların evlendirme bildirimi yapması gerekmektedir.
5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 24. maddesinde yurt dışında yabancı makamlar önünde yapılan evliliklerin otuz gün içinde dış temsilciliklere bildirilmesi öngörülmüştür. Yurt dışında gerçekleşen evlenmenin herhangi bir nedenle dış temsilciliklere bildirilememesi halinde, evlenme bildirimi; yabancı makamlardan alınan usulüne göre onaylanmış evlenme belgesinin aslı ile Türkçeye tercüme edilmiş noter tasdikli birer örneği yurt içinde bulunulan yer nüfus müdürlüğüne verilmek suretiyle yapılabilir[6].
Madde 24- “(1) Yurt dışında yabancı yetkili makamlar önünde Türk vatandaşlarının yaptığı evlenmeler, 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine uygun olmak ve butlanla batıl olmayı gerektiren bir sebep bulunmamak kaydıyla geçerlidir. Bu evliliklerin bildirimi koca, kocanın yabancı olması halinde kadın tarafından en geç otuz gün içerisinde evlenmeyi yapan yabancı makamdan alınmış belgenin o yerdeki dış temsilciliğe verilmesi veya dış temsilciliğe gönderilmesi suretiyle yapılır. Beyanı alan dış temsilcilik evlenme bildirimini usûlüne göre düzenleyerek nüfus müdürlüklerine göndermekle yükümlüdür.
(2) O yerde dış temsilcilik bulunmadığı veya dış temsilciliğe bildirimde bulunulamadığı takdirde, evlenme bildirimi; yabancı makamlardan alınan evlenme belgesinin Türkçeye çevrilip usûlüne göre onaylanmış ve Dışişleri Bakanlığınca tasdik edilmiş olması şartıyla yurt içinde nüfus müdürlüğüne verilmek suretiyle de yapılabilir. Bu belgeye dayanılarak düzenlenecek evlenme bildirimi ile kütüğe tescil işlemi yapılır.”
Evliliğin otuz günlük süre içinde bildirilmemiş olması, geçerli şekilde kurulmuş evliliği tek başına geçersiz hâle getirmez veya evliliğin butlanı sonucunu doğurmaz[7]. Evlilik olayının nüfus kütüğüne sonradan tescil edilmesi, evlenmenin gerçekleştiği tarihten ayrı bir işlemdir[8].
IV. Evlenme Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılmasında Usul
A. Yetkili Makam
TVK madde 37’ye göre Türk vatandaşlığının kazanılmasına ilişkin başvurular; yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere yapılır. Başvuru, ilgili kişi tarafından bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile gerçekleştirilebilir.
Madde 37- “(1) Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybına ilişkin başvurular yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılır.”
Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik’in 64. maddesinde de başvurunun yurt dışında dış temsilciliklere bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin özel vekâletname ile yapılabileceği düzenlenmiştir. Aynı hüküm uyarınca posta yoluyla yapılan müracaatlar kabul edilmez.
B. Ön İnceleme Aşaması
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancının başvurusu üzerine, başvuru makamınca öncelikle başvuru şartlarının bulunup bulunmadığı araştırılacaktır. TVKUY madde 25/2 uyarınca incelenecek hususlar;
- Bir Türk vatandaşı ile üç yıldan beri evli olunması,
- Evliliğin müracaat tarihinden önce son bulmamış olması,
- Yabancının herhangi bir suçtan dolayı yargılamasının devam etmemesi veya hükümlü ya da tutuklu olmaması,
- TVKUY m. 26’da istenen belgelerin ibrazıdır.
Bu hususların eksikliği halinde ilgilinin başvurusu kabul edilmez ve ilgiliye buna dair gerekli tebligat yapılır.
C. Başvuru İçin Gerekli Belgeler
TVKUY m. 26 uyarınca, evlenme yoluyla Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunan yabancı adına müracaat makamlarınca aşağıdaki belgelerden oluşan bir dosya düzenlenir:
- İsteği belirten form dilekçe[9],
- Türk vatandaşı eşe ait, müracaat makamlarınca sistemden alınan nüfus kayıt örneği,
- Başvuru sahibinin hangi devlet vatandaşı olduğunu gösteren pasaport veya benzeri belge, kişinin vatansız olması hâlinde, temininin mümkün olması kaydıyla buna ilişkin belge,
- Başvuru sahibinin kimlik bilgilerini gösteren doğum belgesi veya nüfus kayıt örneği gibi bir belge,
- Başvuru sahibinin yerleşim yeri Türkiye’de bulunuyorsa, en son tarihli ikamet tezkeresi (ikamet izin belgesi),
- Başvuru sahibi hakkında herhangi bir suç nedeniyle kesinleşmiş mahkeme kararı bulunuyorsa, bu kararın onaylı bir örneği,
- Başvuru sahibinin doğum tarihinin ay ve günü bulunmuyorsa, doğum tarihinin tamamlanması için ülkesi yetkili makamlarından alınmış belge, bu belgenin temin edilememesi hâlinde ise 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 39. maddesi gereğince işlem yapılmasını kabul ettiğine dair imzalı beyan,
- Hizmet bedelinin Maliye veznesine yatırıldığını gösteren makbuz.
İlgili dış temsilcilikler tarafından, başvuru sırasında Yönetmelik’te sayılan belgelere ek belgeler ve mevcut belgelerin tercümeleri de istenebilmektedir.
D. Başvurunun İncelenmesi ve Mülakat
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılması başvurularında yapılacak işlemler, başvurunun yurt içinden veya yurt dışından yapılmasına göre TVKUY’de ayrı hükümlerle düzenlenmiştir. Yurt içinden yapılan başvurularda izlenecek usul TVKUY m. 27–29’da, yurt dışından yapılan başvurularda izlenecek usul ise TVKUY m. 30’da yer almaktadır.
1. Yurt İçinden Yapılan Başvurular
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığına başvuru için aranan şartları taşıdığı anlaşılan yabancı adına, 26. maddede sayılan belgelerle başvuru dosyası oluşturulur ve hakkında soruşturma yürütülmesi için İl Emniyet Müdürlüğüne başvurulur.
İl Emniyet Müdürlüğü tarafından yürütülen soruşturmada; yabancının aile birliği içinde yaşayıp yaşamadığı, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyetlerde bulunup bulunmadığı ve Türk vatandaşlığını kazanmasında millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâlin bulunup bulunmadığı araştırılır. Soruşturma sonucunda oluşan olumlu veya olumsuz kanaat soruşturma formuna yazılır ve ilgili tutanaklar da eklenerek dosya il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne gönderilir.
Dosya, gerekli inceleme ve araştırmanın yapılması için Vatandaşlık Başvuru İnceleme Komisyonuna iletilir. Komisyon, evliliğin gerçek bir evlilik olup olmadığını araştırmak amacıyla yabancı ve Türk vatandaşı eşini ayrı ayrı ve birlikte mülakata tabi tutar. Mülakat sonucunda oluşan kanaat ilgili forma yazılır ve dosya, karar alınmak üzere İçişleri Bakanlığına gönderilir.
2. Yurt Dışından Yapılan Başvurular
Yurt dışından yapılan başvurularda, Türkiye’de Vatandaşlık Başvuru İnceleme Komisyonunca yürütülen inceleme ve mülakat işlemleri, konsolosluk işlemlerinden sorumlu konsolos yardımcısı veya daha üst düzey bir yetkili tarafından yerine getirilir. Başvuru sahibinin gerekli şartları taşıdığının belirlenmesi ve başvurusunun kabul edilmesinin ardından, dış temsilcilikte mülakat gerçekleştirilir. Yetkili görevli, Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı ile Türk vatandaşı eşini, yurt içindeki uygulamada olduğu gibi hem ayrı ayrı hem de birlikte dinleyerek evliliğin gerçek bir evlilik olup olmadığını veya Türk vatandaşlığını elde etmek amacıyla yapılıp yapılmadığını araştırır. Yabancının bulunduğu devletin mevzuatının izin vermesi durumunda sabıka kaydı talep edilir. Ayrıca yabancı ile Türk vatandaşı eşi arasındaki evliliğin resmî makamların kayıtlarında bulunup bulunmadığı incelenir[10].
E. Karar Aşaması
TVK m. 19 uyarınca yetkili makam kararıyla Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen ve başvuru için gerekli şartları taşıyan yabancılar adına vatandaşlık dosyası düzenlenerek karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir. Bakanlıkça yapılacak inceleme ve araştırma sonucunda durumu uygun bulunan kişiler Bakanlık kararıyla Türk vatandaşlığını kazanabilir. Uygun görülmeyenlerin talepleri ise reddedilir[11].
TVK m. 10 uyarınca kanunda aranan şartların taşınması, vatandaşlığın kazanılmasında ilgili kişiye mutlak bir hak sağlamaz. Bu nedenle evlenme yoluyla vatandaşlığın kazanılması için gerekli şartların mevcut olması, başvuru sahibinin kendiliğinden Türk vatandaşlığını kazanması sonucunu doğurmaz.
TVK m. 20/1 uyarınca Türk vatandaşlığının kazanılmasına ilişkin kararlar, karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Başvuru şartlarının yerine getirilmesi doğrudan vatandaşlık kazandırmaz, bunun için İçişleri Bakanlığı kararı gerekmektedir[12].
V. Sonuç
Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılması; Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olunması ve evliliğin devam etmesi, aile birliği içinde yaşama, evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâlin bulunmaması şartlarına bağlanmıştır.
Üç yıllık sürenin hesabında, eşin evlenme tarihinde Türk vatandaşı olması hâlinde geçerli evliliğin kurulduğu tarih, eşin sonradan Türk vatandaşlığını kazanması hâlinde ise vatandaşlığı kazanma tarihi esas alınır. Yurt dışında yapılan evliliğin Türk nüfus kütüğüne geç bildirilmesi evliliği geçersiz kılmaz ve üç yıllık süre tescil tarihinden değil evlenme tarihinden işler. Bununla birlikte başvuru dosyasında Türk vatandaşı eşin nüfus kayıt örneği arandığından, başvurudan önce evliliğin kütüğe tescil ettirilmiş olması gerekir.
Evlenme yoluyla vatandaşlık başvurusu üzerine gerekli belgelerden oluşan dosya düzenlenmekte, evlilik birliği ve diğer başvuru şartlarına ilişkin inceleme yapılmaktadır. Yurt içinden ve yurt dışından yapılan başvurularda incelemeyi yürüten makamlar farklılık göstermekle birlikte her iki durumda da yabancı eş ile Türk vatandaşı eş mülakata tabi tutulmakta ve dosya karar verilmek üzere İçişleri Bakanlığına gönderilmektedir. Başvuru şartlarının sağlanması doğrudan vatandaşlığın kazanılmasını sağlamamakta, vatandaşlık, yetkili makamın olumlu kararıyla kazanılmaktadır.
Bu bilgi notu, yayım tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuat esas alınarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Evlenme yoluyla vatandaşlık başvurularında sonuç; evliliğin kurulduğu yer ve tarih, eşlerin vatandaşlık durumu, başvurunun yurt içinden mi yurt dışından mı yapıldığı ve nihayetinde idarenin takdir yetkisi gibi dosyadan dosyaya değişen unsurlara bağlıdır. Her başvuru kendine özgü olguları ve belgeleri çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir. Notta yer alan açıklamaların somut bir olaya doğrudan uygulanması yanlış veya eksik sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle herhangi bir başvuru ya da işlem yapılmadan önce bir avukata danışılmasını öneririz.
[1] Özge Bilge, Tez, “Evlenme Yoluyla Türk Vatandaşlığının Kazanılması”, 2020, s. 216.
[2] Danıştay 1. Daire, 2017/145 E., 2021/5759 K.
[3] Bahadır Erdem, Türk Vatandaşlık Hukuku, 2016, s. 164.
[4] Ergin Nomer, Türk Vatandaşlık Hukuku, s. 98.
[5] MÖHUK m. 13/2.
[6] https://www.nvi.gov.tr/sss-nufus-hizmetleri.
[7] Yargıtay HGK, 2023/470 E., 2024/295 K.
[8] Yargıtay HGK, 1993/949 E., 1994/189 K.
[9] Vat-6 formu: https://www.nvi.gov.tr/kurumlar/nvi.gov.tr/mevzuat/nufusmevzuat/Formlar/Vatandaslik/Vat6_Evlenme.pdf.
[10] TVKUY m. 30/1, 2 ve 4.
[11] TVKUY m. 30/4; Richard Feld, Tez, “Çifte Vatandaşların Evlenme ve Boşanmalarının Hukuki Sonuçları”, 2023, s. 57.
[12] Aylin Azarkan, Tez, “Türk Vatandaşlığının Evlilik Yoluyla Kazanılması”, 2024, s. 114.